خراسان شمالي ، سرفصل سبز زندگي .

خراسان بزرگ كه با مساحتي برابر 295524  كيلومترمربع يك پنجم وسعت كشور ايران را در بر مي گرفت وسيعترين استان كشور بود و به تنهايي برابر با 7 كشور اروپايي شامل سوئيس ، اتريش ، دانمارك ، هلن ، بلژيك ، لوكزامبورگ و چك وسعت داشت .

مساحت زياد اين استان از مهمترين عوامل بازدارنده در به ثمر رسيدن تلاشها براي توسعه و عمران اين منطقه بشمار مي رفت .

پس از پيروزي انقلاب تعداد زيادي از استانهاي كشور تقسيم شدند و نتايج خوبي اين تقسيمات در محروميت زدايي و ايجاد تعادل در مناطق مختلف كشور ايجاد نمود .

آرزوي ديرينه مردم خراسان بزرگ در سال  1383  به ثمر نشست و خراسان به سه استان :

الف ) خراسان رضوي به مركزيت شهرستان مشهد

ب ) خراسان شمالي به مركزيت شهرستان بجنورد

ج ) خراسان جنوبي به مركزيت شهرستان بيرجند تقسيم شد .

حدود موقعيت استان خراسان شمالي :

استان خراسان شمالي بين مدارهاي  42 / 36  تا  14 / 38  عرض شمالي و نصف النهارهاي  3 / 56  تا  3 / 58  طول شرقي قرار گرفته است . اين استان از شمال با كشور جمهوري تركمنستان ( با 270 كيلومتر مرز مشترك )  از مشرق و جنوب با استان خراسان رضوي ، از جنوب غربي با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسايه مي باشد .

                    نقشه تقسيمات كشوري جمهوري اسلامي ايران به تفكيك استانها در سال  1383

خراسان شمالي با  3 / 28347  كيلومترمربع  71/1%  از كل مساحت ايران را در بر مي گيرد . اين استان از نظر مساحت از 14 استان كشور بزرگتر است .

تقسيمات سياسي :

استان خراسان شمالي به مركزيت شهرستان بجنورد داراي 7 شهرستان بنامهاي اسفراين ، بجنورد ، جاجرم ، شيروان ، فاروج ، مانه و سملقان و بام و صفي آباد مي باشد .                                                                    

                                                        نقشه تقسيمات سياسي استان

اين استان داراي 15 بخش ، 14 نقطه شهري ، 40 دهستان و بيش از هزار روستا مي باشد .

ناهمواريهاي استان :

خراسان شمالي از نظر ناهمواري ها به دو قسمت : الف ) نواحي كوهستاني   ب ) پست و هموار تقسيم            مي شود .

مرتفع ترين نقطه أن قله شاه جهان در رشته كوههاي آلاداغ 3051  متر و پست ترين نقطه آن در روستاي تازه ياب در قسمت خروجي رودخانه اترك با ارتفاع 4000 متر از سطح دريا قرار دارد . ارتفاع متوسط استان  1326  متر از سطح دريا مي باشد .                                                                    

                                                 نقشه ناهمواري هاي استان 

 الف ) نواحي كوهستاني : كوههاي استان از نظر زمين شناسي حاصل آخرين حركات كوهزايي دوران سوم و از كوههاي جوان مي باشند . اين كوهها به دو بخش عمده : 1- رشته كوه كپه داغ                        2- رشته كوه آلاداغ تقسيم مي شوند .

رشته كوه كپه داغ : اين رشته كوه در شمال استان واقع شده و بوسيله گسل عشق آباد ( گسل كپه داغ ) از دشتهاي پست تركمنستان و بوسيله رودخانه اترك و دشتهاي مانه و سملقان ، بجنورد ، شيروان و فاروج از رشته كوه جنوبي آلاداغ جدا مي شود .

اين ارتفاعات شباهت زيادي از نظر ساختار زمين شناسي با زاگرس دارند و وجود گسلهاي متعدد ساختار رسوبي ، نامتقارن بودن چينها ، فقدان فعاليتهاي آتشفشاني و وجود سنگهاي داراي درز و شكاف آن شرايط مساعدي براي ذخاير آب زيرزميني و منابع نفت و گاز ايجاد مي نمايد .

رشته كوه آلاداغ : اين ارتفاعات توسط دشتهاي مانه و سملقان ، بجنورد ، شيروان ، فاروج ، از رشته كوه كپه داغ جدا شده است . آلاداغ در غربي ترين منطقه در حوالي جاجرم بوسيله يكسري كوههاي كم ارتفاع به رشته كوهستاني شاه كوه البرز مي پيوندد . جبهه شمالي آلاداغ با يكسري پرتگاههاي گسلي به رود اترك و جبهه جنوبي آن از طريق گسلهايي با دشت جاجرم ارتباط پيدا كرده است .

آب و هواي استان :

خراسان شمالي عمدتاً از آب و هواي معتدل كوهستاني برخوردار است و انواع آب و هواي آن عبارتند از :

الف ) آب و هواي سرد كوهستاني ( نواحي مرتفع آلاداغ و كپه داغ )

ب ) آب و هواي معتدل كوهستاني

( شهرستان هاي مانه و سملقان، بجنورد ، شيروان ، فاروج ، اسفراين و شمال شهرستان جاجرم )

ج ) آب و هواي نيمه بياباني ( كوهپايه اي ) بخشي از شهرستان مانه و سملقان و جنوب استان .

شكل 11                                                            نقشه انواع آب و هواي استان                  

عناصر آب و هوايي يك منطقه شامل : دما ، بارش ، فشار هوا مي باشد كه به دو عنصر دما و بارش بدليل اهميت زياد آنها در برنامه ريزي ها اشاره مي شود .

الف ) دما : بدليل شرايط توپوگرافي منطقه دما در نواحي مختلف استان متفاوت است بطوريكه شهرهاي جنوبي استان نسبت به شهرهاي شمالي استان دماي بالاتري دارند . متوسط دماي استان بين 8 تا 05/13  درجه است . سردترين ماه سال يهمن ماه با ميانگين حداقل 36/1 درجه و گرمترين ماه سال تيرماه با ميانگين حداكثر  4/24  درجه است .

ب ) بارش : ميزان بارندگي منطقه از نظر پراكندگي زماني و مكاني يكسان نيست . از نظر زماني بيشترين بارندگي در فصل زمستان مي باشد . پربارانترين ماه سال فروردين و كم باران ترين ماه سال مرداد مي باشد . از نظر مكاني نيز بارش در تمامي نقاط استان يكسان نيست .

حداكثر بارش در ايستگاه دركش با 5/468  ميليمتر و حداقل بارندگي در ايستگاه جاجرم با  44/124  ميليمتر ثبت شده است .

جغرافياي انساني :

الف ) تاريخچه سكونت :

استان خراسان شمالي بدليل ويژگي هاي طبيعي مناسب ، محل سكونت اقوام گوناگون در دوران هاي مختلف و تاريخي بوده است . مطالعات انجام شده در زمينه تاريخي و باستان شناسي حاكي از آن است كه اين منطقه از دوران ميان سنگي مورد توجه اقدام گوناگون بوده است . وجود 606 اثر تاريخي و محوطه هاي باستاني متعدد با سوابق چندين هزار ساله كه در شهرهاي بجنورد ، اسفراين ، شيروان ، جاجرم ، آشخانه ، فاروج شناسايي شده است از سابقه كهن و تاريخي اين منطقه حكايت دارد .

شمال استان در زمان اشكانيان از بلاد مهم نساد و محل زندگي و اقوام پارت بود و در طول تاريخ گذرگاه حكومتهاي متعددي بوده است . اين بخش از كشور در گذشته تنها معبر ارتباطي شرق به غرب بوده و عبور

جاده ابريشم از جنوب استان سبب ورود اقوام مختلف به آن شده است بطوري كه امروزه مردم در خراسان شمالي به زبانها و لهجه هاي مختلف صحبت مي كنند .

خراسان شمالي ( گنجينه فرهنگها ) با قوميت هاي مختلف كرمانج ، فارس (تات) ، ترك ، تركمن و اقليتهاي لر ، بلوچ ، عرب ، زابلي و … ديار وفاق و همدلي بين فرق و مذاهب مختلف بوده است و كمتر جايي را سراغ داريم كه چون خراسان شمالي در طول تاريخ مردم آن در عين تفاوتها با يكدلي و اتحاد زندگي كرده و از كيان ملي خويش دفاع نموده باشند .

با اين حال بايد رعايت عدالت در اختصاص بودجه و امكانات براي مناطق سني نشين حتماً مدنظر برنامه ريزان بوده باشد تا همچنان اقليتها نيز به جانفشاني در راه اعتلاي ايران اسلامي اقدام نمايند .

جمعيت :

در سال  1375  جمعيت استان خراسان  732646  نفر بود كه در قالب  149359  خانوار زندگي مي كردند . در اين سال  40% جمعيت استان ، شهري و  60%  روستايي بوده اند . در سال  1383  جمعيت شهري 45%  از كل جمعيت استان را شامل مي گردد كه اين جمعيت در 14  شهر استان زندگي مي كردند .

بايد توجه داشت كه در سال  1375 ،  4/56%  جمعيت كشور در شهرها و  5/44%  در روستاها زندگي مي كردند . اين روند در خراسان شمالي برعكس مي باشد كه شرايط مناسب آب و هوايي ، حاصلخيزي خاك ، وجود منابع مورد نياز ، بالا بودن درآمد روستائيان ، نزديكي بيشتر روستاها به شهر و … مي توانند دليل بالا بودن جمعيت روستايي استان باشند . جامعه شناسان معتقدند هرقدر نسبت شهرنشيني در كشور افزايش يابد مشكلات شهرها نيز بيشتر خواهد شد و براي پيشگيري از پيامدهاي منفي شهرنشيني چون حاشيه نشيني ، زاغه نشيني و … برنامه ريزان آموزش و پرورش بايستي با پيش بيني هاي لازم و تأمين نيازهاي آموزشي اين مناطق ، روند مهاجرت روستائيان به شهر را كنترل نمايند .

رشد جمعيت :

طبق آمار اداره ثبت احوال استان ، در سال  1382  در هر شبانه روز بيش از  40 نفر ( هر 2 ساعت 3 نفر ) در اين استان بدنيا آمده اند يعني ماهانه 1200 نفر و سالانه  14607  نفر كه معادل جمعيت شهر آشخانه و  5/1  برابر جمعيت شهر فاروج است . نرخ رشد طبيعي جمعيت در مقاطع زماني  1375  تا  1381  معادل  5/1% است كه اين رقم براي تمامي شهرستان ها يكسان نيست بطوري كه در جدول نيز ديده مي شود شهرستان بجنورد با 8/1% بيشترين و شهرستان فاروج با  1/1% كمترين رشد را در بين شهرستان ها داشته اند .

ساختمان سني و جنسيت جمعيت :

با توجه به هرم سني جمعيت استان مشاهده مي شود كه اين هرم داراي قاعده اي پهن و گسترده است كه اين امر بيانگر جواني جمعيت و تيزبودن نوك هرم بيانگر پايين بودن متوسط عمر يا اميد به زندگي است . براساس سرشماري سال  1375  تركيب جنسي جمعيت استان تفاوت زيادي ندارد بعبارت ديگر تعداد مردان و زنان در اين استان تقريباً مساوي است .

جاذبه هاي گردشگري :

يكي از عوامل موثر در توسعه اقتصادي مناطق مختلف در دهه هاي اخير توجه به جاذبه هاي گردشگري و افزايش درآمد و ايجاد اشتغال از اين راه مي باشد .

خراسان شمالي با داشتن پتانسيلهايي از قبيل : موقعيت جغرافيايي مناسب ، وجود قوميت هاي مختلف ، تمدن كهن ، غناي فرهنگي و منابع طبيعي مي تواند موقعيت ويژه اي در جذب گردشگر داشته باشد . قرار گيري اين استان در مسير زوار امام رضا (ع) كه از جاده كناره درياي خزر عبور و مرور مي كنند ، موقعيت ويژه اي ايجاد نموده كه در صورت برنامه ريزي و مديريت صحيح مي توان چشم انداز روشني در اين زمينه ترسيم نمود .

عبور ميليونها مسافر از حاده آسيايي عامل مهمي بوده كه شهري چون فاروج پس از انقلاب بتواند در سايه ارائه آجيل و تنقلات در كشور منحصر به فرد و ممتاز باشد .

جاذبه هاي گردشگري استان را مي توان به جاذبه هاي طبيعي و تاريخي فرهنگي تقسيم نمود .

جاذبه هاي طبيعي :

جنگلهاي انبوه و حفاظت شده قورخود در شهرستان مانه و سملقان ، پارك ملي سالوك و ساريگل در شهرستان اسفراين ، منطقه حفاظت شده گليل سراني شيروان و پناهگاه حيات وحش مياندشت در جاجرم از مناطق ديدني استان مي باشد .

مناطق كوهستاني : دره هاي سرسبز ، رودهاي پرآب ، درياچه  پشت سدها ، آبشارهاي فراوان چون ايزي ، حميد ، بيار ، اوغاز كهنه ، اسطرخي و دره هايي چون بازخانه ، دركش ، هاور ، روئين ، گليان ، زوارم ، استاد ، خسرويه

، پارك جنگلي گوئينيك ، غارهايي چون بيدك ، گسك ، درق ، پوستين دوز ، گنج كوه و … بخش كوچكي از صدها جاذبه مناطق كوهستاني استان مي باشد .

اين مناطق براي ورزشهاي زمستاني و كوهنوردي ، صخره نوردي و … نيز بسيار مناسب مي باشند .

آبهاي معدني : اين آبها به دليل املاح و خاصيت درماني مي توانند بعنوان يكي از جاذبه هاي گردشگري استان به حساب آيد . از جمله مي توان به آب معدني ايوب پيغمبر در گيفان ، آب معدني بش قارداش در بجنورد ، مختومي در شيروان ، مهمانك در مانه و سملقان و حاج سست در اسفراين اشاره نمود .

ب ) جاذبه هاي تاريخي فرهنگي :

چنانكه قبلاً گفته شد بيش از 606 اثر تاريخي و محوطه باستاني در استان شناخته شده است كه از جمله آنها مي توان به قلعه جلال الدين جاجرم ، تپه ارگ ( تپه نادري ) شيروان ، شهر بلقيس در اسفراين ، آئينه خانه و عمارت مفخم در بجنورد ، آتشكده اسپاخوي مانه و سملقان ، مقبره بابا و بي بي در فاروج و … اشاره نمود .

اماكن مقدس :

بقعه سلطان سيد عباس ( معصوم زاده ) در بجنورد ، خواجه علي ابن مهزيار در جاجرم ، امامزاده حمزه رضا شيروان ، امامزاده دلاور آشخانه ، امامزاده سلطان جعفر در روستاي سياه دست فاروج ، امامزاده احمدبن موسي در اسفراين و … از جمله زيارتگاهها و اماكن مقدسه استان مي باشند

موزه ها :

موزه مردم شناسي شهر بجنورد و موزه حيات وحش رباط قره بيل ( جاجرم ) از موزه هاي موجود استان مي باشند .

صنايع دستي و آثار هنري :

قاليچه و پشتي تركمني ، گليم و جاجيم ، چادرشب ابريشمي ، كلاه كركي ، چارق دوزي ، پوستين دوزي ، زين سازي از مهمترين صنايع دستي استان محسوب مي شود كه نقش مهمي در جلب جهانگرد دارد . علاوه بر اين لباسهاي محلي و سنتي ( كردي و تركمني ) نيز اهميت خاصي دارند .

ورزش هاي سنتي :

انجام مسابقات ورزشي در استان خراسان شمالي از سابقه تاريخي زيادي برخوردار است كه مي توان به كشتي چوخه اشاره نمود . اين ورزش در استان از قدمتي 2500 ساله برخوردار است و علاوه بر اين وجود اسبهاي اصيل تركمن زمينه ورزش اسب دواني را فراهم نموده است .

راهها و ارتباطات :

راهها و سيستم حمل و نقل و ارتباطات مناسب زيربناي توسعه اقتصادي را در هر سرزمين تشكيل مي دهد . اگر راه و وسايل نقليه كافي وجود نداشته باشد ، امكان اتصال بين نواحي توليد و مصرف از بين مي رود و خصوصاً در مناطق دور افتاده روستايي كه استعداد خوبي براي توليدات كشاورزي دارند ، امكان بهره وري بهينه از استعدادهاي محيطي وجود نخواهد داشت .

راه مناسب ، سبب ايجاد تسهيلات در روابط شهر و روستا گرديده و سطح آگاهي جوامع روستايي را بالا مي برد . بدليل وسعت مناطق كوهستاني روستاهاي بسياري در استان وجود دارند كه از موقعيت مناسب توليدي برخوردارند ولي بخاطر نبود امكانات ارتباطي و حمل و نقل در انزوا قرار گرفته اند و اين مسئله روند رشد و توسعه استان را با مشكل مواجه خواهد ساخت . خصوصاً امكان خدمات رساني در بخش آموزش عمومي در مقطع راهنمايي و متوسطه را با چالش همراه ساخته كه بايستي در اين زمينه تمهيدات لازم و توجه خاص بعمل آيد .

از ويژگي هاي مهم راههاي استان عدم وجود راه ارتباطي فعال با كشور همسايه ( تركمنستان ) مي باشد .

مجموع راههاي استان خراسان بجز شهرستان فاروج  22384  كيلومتر مي باشد كه 53%  آنها زير پوشش اداره كل راه و ترابري و 47% نيز بعنوان راههاي روستايي زير پوشش سازمان جهاد كشاورزي هستند . از مجموع راههاي زير پوشش اداره كل راه و ترابري حدود 3/30%  جز راههاي اصلي آسفالته و  3/43% جز راههاي فرعي آسفالته و  4/26%  نيز جز راههاي شني بوده اند .

از مجموع راههاي اصلي  2/36%  در شهرستان بجنورد  1/31%  در مانه و سملقان ، 6/20%  در اسفراين و  1/12%  در شهرستان شيروان بوده است .

از مجموع راههاي فرعي آسفالته  3/33%  در جاجرم ،  2/22%  در اسفراين ،  1/31%  در بجنورد ،  1/8% در مانه و سملقان ، 3/5%  در شيروان مي باشد .

از مجموع راههاي زير پوشش جهاد كشاورزي  1/53%  آسفالته و  9/46%  نيز شوسه مي باشد .

اگر چه جاده آسيايي از 4 شهرستان مانه و سملقان ، بجنورد ، شيروان ، فاروج مي گذرد اما در اين استان ايجاد و احداث بزرگراه و آزادراه بين شهرهاي مهم از نيازهاي اساسي استان مي باشد .

وجود فرودگاه بجنورد امكان استفاده از راه هوايي را فراهم نموده و گذر بخش كمي از مسير راه آهن تهران – مشهد از جنوب جاجرم امكان ارتباط استان با ساير نقاط را از طريق راه آهن فراهم نموده است .ولي مطالعه و احداث راه آهن گرگان – مشهد از ضرورتهاي ارتباطي استان مي باشد .

                                                نقشه راههاي استان                   

شهرستانهاي استان :

الف : بجنورد

ب: شيروان

ج: اسفراين

د: جاجرم

ح: مانه و سملقان

و: فاروج

ز: بام و صفي آباد